آموزش اندازهگیری سطح صدا در سیستمهای صوتی استریو
امروزه ابزارها و گزینههای متنوعی برای اندازهگیری و نمایش پارامترهای سیگنال صوتی در دسترس هستند. با اینحال، با کمی آشنایی با اصول فنی و کسب تجربه، میتوان دریافت که حتی با نگاهی کوتاه به یک Vectorscope ساده نیز میتوان اطلاعات ارزشمندی درباره سیگنال صوتی به دست آورد.
تاریخچه ضبط صدای استریو به سال ۱۹۳۲، بازمیگردد. در آن زمان، هاروی فلچر (Harvey Fletcher) در بخش تحقیقات آزمایشگاههای بل (Bell Labs)، اجرای ارکستر فیلارمونیک فیلادلفیا به رهبری لئوپولد استوکوفسکی (Leopold Stokowski) را ضبط کرد. دو سال بعد، در بریتانیا، پژوهشهای آلن بلوملاین (Alan Blumlein) درباره صدای استریوفونیک (Stereophonic Sound) زمینهساز نخستین ضبط استریوی شرکت EMI از ارکستر فیلارمونیک لندن به رهبری توماس بیچام ( Thomas Beecham) شد.
با اینحال، هر دو مورد در قالب پروژههای تحقیقاتی و دانشگاهی انجام شدند و ضبط تجاری صدای استریو تا اواخر دهه ۱۹۵۰ بهطور جدی رواج پیدا نکرد. با گسترش ضبط استریو در این دوره، مسئله مهمی در زمینه اندازهگیری سطح سیگنال صوتی مطرح شد: چگونه میتوان دو کانال صوتی چپ و راست را بهصورت همزمان اندازهگیری و پایش کرد؟
سادهترین و بدیهیترین راهکار برای این مسئله، استفاده از دو نشانگر مونو (Mono Meter) استاندارد، معمولاً از نوع VU Meter، بود؛ بهطوریکه هر نشانگر به یکی از کانالهای صوتی اختصاص داده میشد و هر دو در کنار یکدیگر قرار میگرفتند. اگرچه این روش از نظر اجرایی ساده و از نظر اقتصادی مقرونبهصرفه بود، اما بدون ایراد نبود. مهمترین مشکل آن، دشواری نظارت همزمان بر دو عقربه مجزا بود که بهطور مستقل حرکت میکردند. این مسئله بهویژه هنگام تشخیص اختلافهای جزئی در سطح سیگنال دو کانال، مشکلات بیشتری ایجاد میکرد.
رواج نشانگرهای میلهای LED (LED Bar-Graph Meters) در اواسط دهه ۱۹۷۰ تا حد زیادی این مشکل را برطرف کرد. قرارگیری نشانگرهای میلهای در مجاورت یکدیگر، مشاهده و مقایسه سطح سیگنال کانالهای چپ و راست را بسیار آسانتر میکرد؛ بهخصوص در محدوده 0VU که مقیاس اندازهگیری از تفکیکپذیری بیشتری برخوردار است. بنابراین، جای تعجب نیست که این نوع نشانگر به قالب استاندارد نمایش سطح سیگنال در بیشتر تجهیزات صوتی استریو و چندکاناله، چه در محصولات سختافزاری و چه در نرمافزارهای صوتی، تبدیل شده است.
بااینحال، نشانگرهای میلهای تنها راهکار موجود نبودند. شرکت بریتانیایی سیفام (Sifam) جایگزینی متفاوت و هوشمندانه ارائه کرد: نشانگر BBC Twin-Twin PPM
همبستگی فاز در سیگنال صوتی استریو (Phase Correlation)
با وجود اهمیت اساسی دو نشانگر مجزا برای نمایش سطح سیگنال، در کار با محتوای صوتی استریو، این نشانگرها اطلاعات کاملی ارائه نمیدهند؛ زیرا صرفاً سطح مطلق و/یا نسبی سیگنال در دو کانال را نمایش میدهند. این محدودیت از آن جهت اهمیت دارد که اطلاعات مربوط به موقعیت یک منبع صوتی در میدان صوتی استریو (Stereo Soundstage)، علاوه بر اختلاف سطح بینکانالی (Inter-channel Level Differences) که با این نشانگرها قابل مشاهده است، از طریق اختلاف فاز بینکانالی (Inter-channel Phase Differences) نیز منتقل میشود؛ پارامتری که این نشانگرها قادر به نمایش آن نیستند. بنابراین، برای آگاهی از روابط فازی میان دو کانال، به نوع دیگری از اندازهگیری و نمایش سطح سیگنال نیاز است.
در کنسولهای حرفهای استودیویی، مسترینگ و پخش رادیویی و تلویزیونی متعلق به دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ و حتی تجهیزات امروزی، معمولاً در بخش مرکزی کنسول مجموعهای از سه نشانگر مشاهده میشود: یک نشانگر برای نمایش سطح کانال چپ، یک نشانگر برای نمایش سطح کانال راست و یک «فازمتر» (Phase Meter) یا «نشانگر همبستگی استریو» (Stereo Correlation Meter). استفاده از هر سه نشانگر برای ارائه اطلاعات کامل درباره تصویر استریویی (Stereo Image) که در حال شکلگیری است، ضروری است.
فازمترها در طول سالها با ساختارهای مختلفی از جمله مکانیکی، LED و نرمافزاری عرضه شدهاند؛ بااینحال، اغلب آنها از مقیاس ساده و یکسانی استفاده میکنند که در آن مقدار +1 در بالاترین یا سمت راست، مقدار صفر در مرکز و مقدار −1 در پایین یا سمت چپ قرار دارد. نمایش مقدار +1 روی مقیاس فازمتر نشاندهنده یکسان بودن کامل سیگنالهای دو کانال و وجود همبستگی فازی کامل میان آنهاست؛ وضعیتی که به آن مونو دوگانه (Dual Mono) گفته میشود. در مقابل، مقدار −1 نشاندهنده یکسان بودن سیگنالهای دو کانال با اختلاف فاز ۱۸۰ درجه است؛ به عبارت دیگر، قطبیت دو سیگنال کاملاً معکوس یکدیگر است (Opposite Polarity).
در بسیاری از فازمترها، محدوده بین صفر تا +1 با رنگ سبز و محدوده بین صفر تا −1 با رنگ قرمز مشخص میشود؛ سبز بهعنوان نشانه وضعیت ایمن و قرمز بهعنوان هشدار. در سیگنالهای صوتی استریوی متداول، سطح و روابط فازی میان دو کانال بهصورت پیوسته و نامنظم تغییر میکنند. در نتیجه، عقربه فازمتر معمولاً در نیمه مثبت و محدوده سبزرنگ مقیاس حرکت میکند. در تصویر استریوی باریک، عقربه به مقدار +1 نزدیکتر میشود؛ درحالیکه با افزایش گستردگی سیگنال استریو و توزیع آن در سراسر میدان صوتی، عقربه به مقدار صفر و مرکز مقیاس نزدیکتر خواهد شد.
انحرافهای کوتاهمدت و جزئی عقربه به زیر صفر و ورود آن به محدوده قرمزرنگ، در اغلب موارد از نظر عملی مشکلساز نیستند. برای مثال، چنین انحرافهایی هنگام پایش خروجی آرایههای میکروفونی با فاصلهگذاری (Spaced Mic Arrays) کاملاً رایج هستند؛ بااینحال، نشاندهنده کاهش سازگاری سیگنال با پخش مونو (Mono Compatibility) خواهند بود.
بنابراین، مجموعه سهگانه نشانگرهای کانال چپ، کانال راست و فاز، اطلاعات ارزشمندی درباره سیگنال استریو در اختیار ما قرار میدهد. بااینحال، این روش همچنان ایدهال نیست؛ زیرا برای پایش همزمان تمام این اطلاعات، باید سه نشانگر مجزا را بهطور همزمان زیر نظر داشت. آیا بهتر نبود سیستم اندازهگیری یکپارچهای وجود داشت که تمام اطلاعات مربوط به سطح نسبی سیگنال و روابط فازی میان دو کانال را در یک نمای واحد، قابل مشاهده و قابل درک نمایش دهد؟ خوشبختانه چنین ابزاری وجود دارد: Audio Vectorscope.
گونیومتر (Goniometer) چست؟
وکتورسکوپ صوتی (Audio Vectorscope) یا «گونیومتر» (Goniometer)، در اصل نموداری دوبعدی است که دامنه سیگنالهای کانال چپ و راست را بهصورت بلادرنگ نمایش میدهد. ترسیم همزمان این دو سیگنال صوتی در قالب یک نمودار، امکان مشاهده دامنه نسبی و روابط فازی میان آنها را فراهم میکند. این اطلاعات بهصورت یک نقطه متحرک روی نمودار نمایش داده میشوند. با تغییر لحظهبهلحظه سیگنالهای صوتی، موقعیت این نقطه نیز تغییر میکند و رد حرکتی آن الگویی شبیه به تودهای درهمتنیده از رشتهها ایجاد میکند.
وکتورسکوپهای صوتی اغلب از الگوی نمایش لیساژو (Lissajous Display) استفاده میکنند. این الگو نوعی شکل هندسی است که معمولاً با استفاده از اسیلوسکوپ و از طریق ترسیم همزمان دو سیگنال تناوبی متفاوت روی محورهای افقی (X) و عمودی (Y) ایجاد میشود؛ برخلاف روش متداول که در آن تغییرات سیگنال برحسب زمان ترسیم میشوند. ابداع این روش اغلب به هولگر لوریدسن (Holger Lauridsen)، مهندس ارشد سازمان رادیویی دانمارک (Danmarks Radio)، در اوایل دهه ۱۹۵۰ نسبت داده میشود. همچنین، رواج استفاده از آرایه میکروفونی مید-ساید (Mid-Side) در همان دوره نیز به او نسبت داده شده است.

برای درک بهتر نحوه نمایش اطلاعات در وکتورسکوپ صوتی، یک نمودار معمولی را در نظر بگیرید که در آن دامنه سیگنال کانال چپ روی محور عمودی و دامنه سیگنال کانال راست روی محور افقی ترسیم شده است. این دو محور در نقطه دامنه صفر یکدیگر را قطع میکنند و نیمچرخههای مثبت و منفی هر سیگنال در دو سوی نقطه تقاطع قرار میگیرند.
برای آنکه نمودار حاصل با مفاهیم ادراکی صدای استریو مطابقت بیشتری داشته باشد و اطلاعات معنادارتری ارائه دهد، کل نمودار بهاندازه ۴۵ درجه در جهت پادساعتگرد چرخانده میشود. در این آرایش، نیمچرخه مثبت کانال چپ در قسمت بالا و سمت چپ و نیمچرخه مثبت کانال راست در قسمت بالا و سمت راست نمایش داده میشود. در نتیجه، سیگنال مونو دوگانه (Dual Mono) یا سیگنالی که در مرکز میدان استریو پن شده باشد (Centre-Panned)، بهصورت یک خط عمودی مستقیم در مرکز نمودار ظاهر میشود. به این ترتیب، وکتورسکوپ نمایشی بصری، قابلدرک و دقیق از موقعیت سیگنال در میدان استریو ارائه میدهد.
نکته مهم دیگر این است که برای حفظ خوانایی و معنادار بودن نمایشگر در گستره وسیعی از سطوح سیگنال صوتی، بیشتر وکتورسکوپها از قابلیت کنترل خودکار بهره (Automatic Gain Control یا AGC) استفاده میکنند. این قابلیت اندازه الگوی ترسیمشده را تا حد زیادی ثابت نگه میدارد. طبیعتاً سیگنالهای بسیار ضعیف در نقطه تقاطع مرکزی دو محور جمع میشوند یا از همان نقطه بهتدریج گسترش مییابند؛ بااینحال، سیگنالهایی که در محدوده متعارف سطح کاری قرار دارند، معمولاً الگویی با ابعاد مشابه و ظاهری شبیه به تودهای درهمتنیده از رشتهها ایجاد میکنند.
در مقابل، سیگنالهایی با سطح بیشازحد بالا که باعث اضافهبار مدارهای نمایشگر شوند، بهجای یک بیضی با لبههای نرم، الگویی لوزیشکل با لبههای تیز ایجاد میکنند. البته مشاهده لبههای تیز در سطوح پایینتر سیگنال نیز میتواند نشانهای از اعمال لیمیتینگ (Limiting) یا بروز کلیپینگ (Clipping) در بخشی از مسیر سیگنال باشد.





